जपानी रमलाची रात्र- (कवी बा. भ. बोरकर.)
'चांदणवेल' या कवितासंग्रहातील ही एक खूप गाजलेली कविता. मीलनाच्या वास्तव, उत्कट अनुभवाला या कवितेत त्यांनी सुंदर काव्यरूप दिले आहे. 'पूर्वरंग' मध्ये पुलंनीही याचा उल्लेख केला आहे. भाईंच्याच आवाजातले या कवितेचे अप्रतीम काव्यवाचनही यू- ट्यूबवर उपलब्ध आहे.
खूप वर्षांपूर्वी पूर्वरंगमध्ये याचा उल्लेख वाचल्यावर उत्सुकता जागी झाली होती, आणि कविता मिळवून वाचली होती. अर्धवट कळत्या वयात, यातलं काही कळलं, काही कळलं नाही.
फेसबुकवरील याच कवितेवरील एका लेखामुळे या कवितेची पुनर्भेट झाली. (समूह- मराठी पुस्तकप्रेमी. लेखिका- नीलिमा सुर्वे , दि. २९ जून, २०१९. सायं ९.४७.)
या लेखात त्यांनी अनेक शंका उपस्थित केल्या होत्या. त्यांचे निरसन करताना कविता नव्याने समजत गेली, आणि दुस-या एका कवितेची आठवण पुन्हा पुन्हा जागी होत राहिली.
त्या कवितेत जे म्हटलंय, तेच बोरकरांनी पण म्हटलंय.
त्या कवितेतला थेट धीटपणा भावतो. तिथे कवितेला जास्त नट्टापट्टा केला नाहीये.
बोरकरांचा अनुभव मात्र नटून सजून, साहित्यातील अनेक संदर्भांचे दागिने लेवून आलाय.
पण इथेही पडदे नाहीत. जे म्हणायचे, ते लपवले नाही. थेटपणा तोच.
दोन्ही कवितांचा आस्वाद घेताना 'उत्सव' चित्रपटातली, केवळ दागिनेच परिधान ची अट पाळणारी रेखा, काव्य होऊन डोळ्यांसमोर उभी रहाते.
दागिन्यांव्यतिरिक्त केवळ कोरा अनुभव. मध्ये काहीच नाही.
*उत्कटतेला व्यक्त रूप देणे, हे दोनही कवींनी प्रामाणिकपणे, मनापासून केले आहे.
लेण्यांमधली नितांतसुंदर नग्नता, तिला जणू काव्यात बांधले आहे.
* एका अतिशय मौलिक ( मूलभूत, basic, याअर्थी) अनुभवाला, कुठलीही अश्लीलता, बिभत्सता येऊ न देता काव्यरुपात व्यक्त केले आहे.
* सहसा व्यक्त न होणारे अनुभव, कवितेच्या बीजरुपात जन्मणे, आणि त्यांचा परिपोष होणे, (elaboration)
या सगळ्या निकषांवर, माझ्या मते दोनही कवी समान पातळीवर आहेत.
***
मूळ कविता, FB post & my comments जोडत आहे.

जपानी रमलाची रात्र
************ बा.भ.बोरकर

तुझे विजेचे चांदपाखरू दीप-राग गात
रचीत होते शयनमहाली निळी चांदरात

रतीरत कुक्कुट साकुंडीवर आरोहूनी माड
चोच खुपसुनी फुलवीत होता पंखांचे झाड

अद्भुत पंख्यासम भिंतीवर आंदोलुनी छाया
लावित होत्या ताप जगाचा नकळत विसराया

धूप ऊसासत होता कोनि रजताच्या पात्री
विचित्र रेशिमचित्रे होती रसावली गात्री

तुझा पियानो यक्ष जळातील होता निजलेला
मनात गुंफित स्पर्श-सुखांच्या स्वप्नांचा झेला

अन् म्युसेची कवने होती माझ्या हातात
प्रतिचरणाला करित होती धूम्रवेल साथ

जळत ऊसासत होते त्यासह अंतरात काही
होता चिमणा श्वान लोकरी घोटाळत पायी

तोच वाजल्या तुझ्या सपाता सळसळला घोळ
आलीस मिरवीत जाळीमधुनी नागिणीचा डौल

करांतुनी तव खिदळत आले स्तनाकार पेले
जळता गंधक पांच उकळता याही रंगलेले

अभिष्ट चिंतुनी आम्ही त्यांचे भिडवियले काठ
सुरेहुनी तु गडे भाजिले ओठांनी ओठ

स्पर्शे तुझिया आणि पियानो थरारला सारा
मज सम त्याच्या कानशिलाच्या झणाणल्या तारा

गंधर्वांच्या दुहिता जमल्या करित पुष्पवृष्टी
हृदय मदाचे मोहळ झाले जडावली दृष्टी

पोहू लागले तुझ्या रेशमी अलकातील मासे
हवा जाहली जड पा-यासम अंगातील वासे

आणि तरंगत डुलु लागली नौकेसम शेज
तो कांतितुन तुझ्या निथळले फेनाचे तेज

नखे लाखिया दात मोतिया वैडूर्यी नेत्र
अवयव गमले चपल चिवट की मयवनीचे वेत्र

कात सोडिल्या नागिणिचे ते नवयौवन होते
विळख्याविळख्यातुनि आलापित ज्वालांची गीते

गरळ तनुतील गोठुन झाले अंतरात गोड
कळले का मज जडते देवा नरकाची ओढ

डोळे बांधुन खेळत होते जीवन मायावी
अंधपणातच वितळत होते भूत आणि भावी

तुझ्या जपानी भाषालिपिसम अगम्य सुन्दरता
असुनि हाती उरली दुर्लभ आली ना हाता

आजही तुज शोधता कधी ती रमलाची रात्र
पाठितुनि जंबिया मधाचा घाली काळजात.
***
FB post

खरं तर चांदणवेल हा बोरकरांचा काव्यसंग्रह 2003/04 ला अभ्यासाला होता पण तेव्हा या अशा अडलेल्या शंका विचारण्याचं धाडस नव्हतं. आता पुन्हा सहज म्हणून हाती घेतलं वाचायला म्हणून तेव्हा काही काही गोष्टी समजूनही समजत नसलयासारख्या वाटल्या आणि काही समजत नाहियेत पण तरीही त्यातली गोडी मात्र जाणवली की काही वेगळंच वाटतंय म्हणून काही कवितांमधून जे अडेल ते विचारावं या हेतूने मी माझ्या मनातील काही शंका इथे ठेवते आहे तरी कृपया आपण मला त्या समजून घेण्यास सहकार्य करावे. कित्येक चांगल्या कविंमधला हा असा भुरळ पाडणारा कवी असंच म्हणावं लागेल बोरकरांच्या बाबतीत.

जपानी रमलाची रात्र या कवितेत, रतिरत कुक्कुट, म्यूसेची कवने, वेत्र, अलकातिल मासे, वासे,  जंबिया असे काही शब्द वा प्रयोग झाले आहेत ते जरा कुणी स्पष्ट सांगूशकेल का? शक्य असल्यास मी फोनवरही बोलायला तयार आहे फक्त कुणी मेसेंजरवर कळवावे.

गंधर्वांच्या दुहिता जमल्या करित पुष्पवऋष्टी, हृदय मदाचे मोहळ झाले जडावली दृष्टी. इथे मद या शब्दाचा अर्थ गर्व असाच घ्यायचा का?

नखे लाखिया, इथे लाखिया हा कोणता दागिना आहे का? गरळ तनूतील गोठून झाले अंतरात गोड. पुन्हा गरळ हा शब्द कशा
अर्थाने घ्यायचा?रमला याचा नीट अर्थ सांगेल का कुणी?

my comments-


*नखे लाखीया, म्हणजे लाखेच्या रंगाची. रसरशीत लाल.

*गरळ तनूतिल- -
नायिकेच्या यौवनाला कात टाकलेल्या नागिणीची उपमा दिली आहे, त्या संदर्भात इथे गरळ म्हणजे विष. नागिणीचे विषही विषयवासनेत मधुर झाले/ भासले, या अर्थी.

* जंबिया मधाचा - -
जंबिया म्हणजे कट्यारीसारखे शस्र.
इथे ही प्रेमातील मधाची कट्यार आहे.
जसा नयनबाण, भ्रूधनू इ. , तसे हे मदनाचे अस्त्र.

*हृदय मदाचे मोहळ - -
हत्ती इ. प्राणी माजावर आल्यावर गंडस्थळातून मदाचा स्राव होतो.
त्या अर्थाने मद हा शब्द भावना / वासना अनावर होणे, हृदयात प्रेमभाव ओथंबून येणे अशा अर्थी.

*रमल म्हणजे जादू. जादूटोणा, मायावी, आभासी या अर्थी.

*वेत्र म्हणजे बांबू.
कवितेत " अवयव मयवनिचे वेत्र " म्हटले.
रतिक्रीडेमधे अपेक्षित flexibility कोवळ्या/ हिरव्या बांबूच्या फोकासारखी. तसेच कांती, comlexion ही. तसेच सडसडीतपणा.

*वैडूर्य हे एक रत्न आहे. पिवळसर तपकिरी रंग. नवरत्नांपैकी. यालाच cat's eye असेही म्हणतात. याला घुमटासारखा आकार दिला, तर मांजराच्या डोळ्यासारखी चमकदार रेघ दिसते.
याची उपमा नायिकेच्या डोळ्यांना दिली आहे.

*या निमित्ताने या सर्वांगसुंदर कवितेची पुनर्भेट घडवलीत.
खूप खूप धन्यवाद.

***
काही राहून गेलेल्या शंका -

* रतिरत कुक्कुट-
कुक्कुट म्हणजे कोंबडा. त्याची प्रणयाची क्रीडा.

* म्युसेची कवने- अल्फ्रेड म्युसे या नावाचा प्रेमकविता करणारा फ्रेंच कवी होता.  त्याच्या कविता.
तसेच ग्रीक पुराणात म्युसे या ९  स्त्रीदेवता कलेच्या स्फूर्तीदेवता मानल्या जातात.

* अलकातिल मासे-
अलक  म्हणजे संस्कृतमध्ये केस, किंवा केसांची बट.
***